Горкі

Асноўныя падзеі

Горад Мсьціслаў – адзін з найбольш старажытных беларускіх гарадоў. На тэрыторыі Мсьціслаўшчыны знаходзяцца 57 ареялягічных, 19 архітэктурных і 88 гістарычных помнікаў.

Першае пасяленьне людзей – гарадзішча Дзявочая гара – было заснаванае язычнікамі-балтамі яшчэ ў I тысячагодзі н.э. Цэнтрам старажытнага Мсьціслава была Замкавая гара, атрымаўшая сваю назву ад драўлянага замка, які існаваў тут з XII па XVIII век. Ен быў важным стратэгічным аб’ектам на мяжы ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы. Падчас вайны 1654-67 г.г. замак быў захоплены і спалены маскоўцамі, але праз некторы час адноўлены.

У складзе ВКЛ Мсьціслаў знаходзіўся з 1352 г. З 1538 года горадам валодаў кароль Сігізмунд II. Мсьціслаў у той час быў каралеўскай воласьцю, цэнтрам стараства. Аб высокім культурным узроўні яго жыхароў сьведчаць знойдзеныя падчас раскопак шахматныя фігуркі, кальцо з надпісам і другая на тэрыторыі Беларусі берасьцяная грамата.

Пасьля 1569 года, калі была заключаная Люблінская унія і утаврылася Рэч Паспалітая, Мсьцьіслаў стаў цэнтрам ваяводзтва. Першым ваяводай быў Юры Осьцік.

Тагачасныя купцы вялі гандаль ня толькі з Кіевам, Смаленскам і Ноўгарадам, але і з арабскімі краінамі, Каўказам. Сярод іх існавалі ўласныя меры: мсьціслаўскі фунт, сажань, і.г.д.

1634. Мсьціслаў атрымаў Магдэбургскае пправа і герб

У выніку шматлікіх войнаў з Масковіяй горад неаднаразова падвяргаўся захопам і рабаваньням. Так у вайне 1654-67 г.г. было зьнішчана больш за 70% яго насельніцтва.

З 1654 па 1660 павет быў захоплены войскамі Мсковіі.                  

30 жніўня 1708 г у 16 км. ад Мсьціслава адбылася бітва паміж рускімі і швэдзкімі войскамі.

У 1772 годзе Мсьціслаў адышоў да Расеі і стаў правінцыяльным горадам, а з 1777г. – уездным горадам Магілеўскай губерніі.

У 1781 годзе Мсьціслаў атрымаў расейскі герб, які пакладзены ў аснову гярба сучаснага.

Падчас нашэсьця Напалеона горад быў захоплены французамі. У вызваленьні яго прымалі ўдзел мясцовыя партызаны пад началам расейскага афіцэра Ажароўскага.

У выніку частых пажараў (у 1858 годзе згарэла 500 будынкаў) напачатку ХХ стагодзя ў Мсьціславе было створанае адно зь першых у губерніі Дабраахвотных пажарных таварыстваў.

Асноўнымі заняткамі мсьцслаўцаў у той час былі сельская гаспадарка, выраб цэглы, дабыча ізьвястковага камяню.

У 1903 г. у Мсьціславе была створаная першая сацыял-дэмакратычная група.

Савецкая ўлада ў раене была ўстаноўленая 24 студзеня 1918 г.

У сувязі з акупацыяй часткі губерніі польскімі войскамі, у Мсьціславе знаходзіліся губком РКП(б) і губвыканкам.

У 1924 годзе ў Мсьціславе была пабудаваная першая ГЭС, моц якой склала 25 квт.

17 ліпеня 1924 г. створаны Мсьціслаўскі рен.

1 кастрычніка 1931 г. Выйшаў першы номер раеннай газэты “Бальшавік Мсьціслаўшчыны”. Пазьнейшая назва – “Калгасная газет”, цяпер – “Святло Кастрычніка”.

З чэрвеня 1941 г. па 28 верасьня 1943 г. Мсьціслаўшчына знаходзілася пад фашысцкай акупацыяй.

Пасьля вызваленьня фронт 9 месяцаў стаяў на р.Проня, а ў Мсьціславе знаходзіўся штаб 2-га Беларускага фронту, якім камандаваў генерал арміі Г.Ф.Захараў.

На вайне загінулі больш за 6 тысяч ураджэнцаў Мсьціслава.

1972 г. Адзначана 100-годдзе з дня заснаваньня першай сярэдняй школы.

9 мая 1986 г. Адкрыты Мемарыяльны комплекс “Курган Славы” ў гонар землякоў, загінуўшых у гады Вялікай Айчыннай вайны.

Асноўныя гістарычныя і архітэктурныя помнікі

Помнікі архітэктуры

Адметныя помнікі, мэмарыялы

Помнік Пятру Мсьціслаўцу. Цэнтар горада, 1986 г.

Літаратурна-этнаграфічны музэй Максіма Гарэцкага. Вёска Малая Багацькаўка, 1993г.

Брацкія магілы, мэмарыялы савецкім воінам. У горадзе і весках раену.

Героі Савецкага Саюза – ураджэнцы Мсьціслаўшчыны

Вядомыя землякі

Пётар Мсьціславец, адзін з першых славянскіх пячатнікаў, прадаўжальнік справы Ф.Скарыны. Паплечнік Івана Федарава. Працаваў у Маскве, выдаў там кнігі “Апостал” (1564), “Часоўнік” (1565). Затым пераехаў у мястэчка Заблудава на Гарадзненьшчыне і ў Вільні, дзе арганізаваў друкарні і выдаў шмат друкаваных кніг.

Астапенка Вадзім, ураджэнец в.Шамава, прафэсар медыцыны

Астапенка Зьмітрок, в.Калесьнікі, беларускі паэт

Басаў Веніямін, г.Мсьціслаў, графік і жывапісец

Вітан-Дубяйкоўскі Лявон, в.Дубейкава, паэт, аўтар зборніка беларускіх прыказак

Гарэцкі Гаўрыла, в.Малая Багацькаўка, геёляг, акадэмік

Гарэцкі Максім, в.Малая Багацькаўка, клясык беларускай літаратуры

Залатарэвіч Людзміла, в.Малая Рубанаўка, член-карэспандэнт Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі

Манюшыс Іосіф, в.Малькаўка, у 80-я гады – старшыня Савета Міністраў Літоўскай ССР

Ткачоў Міхаіл, г.Мсьціслаў, у 1992 г. – галоўны радактар Беларускай энцыкляпэдыі