Горкі

Асноўныя падзеі

Па зьвестках гісторыкаў, першыя людзі з’явіліся на тэрыторыі сучаснага Горацкага раену ў эпоху мэзаліту (X-VII ст. да н.э.). Аб гэтым сьведчаць знойдзеныя рэшткі тагачасных стаянак ля в.Вялікія Шарыпы і Пнеўшчына. Напачатку Нашай эры тут жылі плямены балтаў. Са старажытных гарадзішчаў таго часу найбольш буйныя і вядомыя тыя, што знаходзяцца дя весак Горі і Мікадзімава. У другой палове I тысячагодзя ў вярхоўях р.Проня з’явіліся крывічы.

У X-XI вякох Сучасныя горацкія землі ўваходзілі ў склад Кіеўскай Русі, а з адасабленьнем у XI ст. Полацкага княства – у яго склад.

Першыя пісьмовыя зьвесткі пра тэрыторыю раена вядомыя з ХII стагодзя, калі гэтыя землі належылі Смаленскаму княству. E 1497 г. У “Літоўскай мэтрыцы” ўпершыню есьць запіс пра сучасную в.Горы. Горкі ўпершыню ўзгаданыя ў такім жа дакумэньце ў 1544 г.

На мяжы ХIII-XIV вякоў Горацкая зямля увайшла ў склад ВКЛ.

У 1619 годзе Горкі атрымалі ад Ільва Сапегі “Статут аб вольнасьцях”. На той час гэта быў рамесьлены цэнтр.

У 1676 у Горках было заснаванае праваслаўнае брацтва, пры ім – школа.

Падчас Паўночнай вайны, у 1709 годзе, тут спыняўся Петр І. Пагорак, дзе стаяў ягоны шацер, зараз завецца Пятровай горкай.

У 1717 годзе горад з навакольнмі землямі набыў князь Меньшыкаў і валодаў імі да высылкі ў Сібір у 1727 годзе.

Пасьля каньчатковага пераходу пад уладу Расеі, у 1772 годзе Горацкая зямля была падзеленая паміж Аршанскім, Чавусскім, Мсьціслаўскім і Копысскім уездамі.

Напрыканцы ХVIII века Горкі сталі ўлснасьцю графа Салагуба.

З ліпеня па лістапад 1812 г. Горацкая зямля знаходзілася пад акупацыяй французскіх войск.

У 1828 г. за невыкананне абавязацельстваў па забяспячэнню арміі Кутузава ў 1812 г. харчаваннем, урад вырашыў канфіскаваць Горы-Горацкі маёнтак (Ен уключаў на той час 15 фальваркаў, 2770 прыгонных і 1760 дзесяцін зямлі) у графа Л.Салагуба.

15 жніўня 1840 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё Горы-Горацкай земляробчай школы, якая ў 1848 г. была пераўтворана ў земляробчы інстытут. У 1859 г. былі адчынены каморніцка-таксатарскія курсы.
Школа мела 2 разрады: 1-ы (ніжэйшы) і 2-і (вышэйшы). Тэрмін навучання ў кожным 3 гады. У 1848 г. ніжэйшы разрад пераўтвораны ў земляробчае вучылішча з 4-гадовым тэрмінам навучання, а Вышэйшая сельскагаспадарчая школа - у Горы-Горацкі земляробчы інстытут.

Інстытут існаваў у 1848-1864 і 1919-1925 гг. Гэта першая ВНУ сельскагаспадарчага профілю на Беларусі. У розныя гады ў інстытуце навучалася ад 112 да 222 студэнтаў. За ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстанні 1863-1864гг. інстытут у 1864 годзе быў пераведзены ў Санкт-Пецярбург. У 1919 г. адноўлены ў Горках.
У Горацкім гісторыка-этнаграфічным музеі знаходзяцца фотакопіі пісем Т.Р.Шаўчэнкі, якія ён дасылаў прафесару Н.Ф.Каралёву. Існуе версія, што аўтарам беларускай паэмы "Тарас на Парнасе" з'яўляецца студэнт інстытута. З 1851 па 1853 год тут вучыўся П.А.Бахмецьеў, прататып галоўнага героя рамана М.Г.Чарнышэўскага "Што рабіць?" Рахмецьева.

Сярод выпускнікоў інстытута вядомыя вучоныя А.В.Саветаў, І.А.Сцебут, А.М.Бажанаў, А.П.Людагоўскі, І.М.Чарнапятаў і інш.

1952 Выйшаў першы том “Записок Горы-горецкого земледельческого института» - першага ў Расейскай імпэрыі перыядычнага сельскагаспадарчага навуковага выданьня.

У 1861 годзе мястэчка Горкі пераведзена ў стан павятовага горада і быў утвораны Горацкі павет. Існаваў па 1924г. Плошча складала 2487 кв.вёрст, насельніцтва каля 80 тыс.чал.
У канцы ХIX ст. уключаў 12 валасцей: Баеўскую, Гарадзішчанскую, Горацкую, Дубровенскую, Любініцкую, Маслакоўскую, Нічыпаравіцкую, Пугляеўскую, Раманаўскую (з кастр.1918 г. Ленінская), Саўскую, Святошыцкую, Хаўбнянскую.

Была заснавана гарадзкая дума.

У 1862 г. сфарміравалася падпольная студэнтцкая аньцірасейская арганізацыя.

На наступным годзе паўстанцы начале з Л.Зьвяждоўскім захапілі Горкі.

1867 г. Урадам зацьверджанае палажэнье аб гярбе горада.

У 1888 г. дзейнічала 7 паўкустарных прадпрыемстваў, у 1900 - 29, а ў 1904 - 34.

Дынаміка колькасці насельніцтва Горак у XIX ст

 

Напачатку 1902 года ў Горках была арганізаваная першая сацыял-дэмакратычная группа, а ў 1903-04 г.г. – арганізацыі сацыял-дэмакратаў і Бунда.

Семага красавіка 1919 г. Горацкія сярэднія сельгасустановы рэарганізаваныя ў Горацкі сельскагаспадарчы інстытут. У гэтым жа годзе, 10 кастрычніка, пачала працаваць Беларуская сэкцыя студэнтаў інстытуту.

1921 г. Пачаў працаваць ўчастак чыгункі Ворша-Крычаў, які праходзіў праз Горкі. У 192 годзе пабудаваны будынак чыгуначнай станцыі “Беларускія Горкі” (з 1930 г. – Пагодзіна”).

17 ліпеня 1924 года утворана Аршанская акруга, у склад якой увайшоў Горацкі павет.

5 жніўня 1925 года ўтвораная Беларуская акадэмія сельскай гаспадаркі імя Кастрычніцкай рэвалюцыі. У 1926 г. Тут адкрыты двухгадовы ўніверсітэт для сялян (з 1930 г. – калгасны універсітэт)

22 кастрычніка 1930 г. Выйшаў першы нумар раеннай газэты “Ленінскі шлях”.

Напачатку ліпеня 1941 раен быў захоплены фашыстамі. За гады акупацыі было спалена 110 весак, загінула каля 8 тыс. жыхароў.

У кастрычніку 1943 г. была вызваленая усходняя частка раена, а 26 чэрвеня 1944 г. раен быў вызвалены поўнасьцю.

Дванадцатага кастрычніка 1943 года пад в.Леніна ўпершыню ўступіла ў бой з фашыстамі 1-я дывізыя імя Т.Касьцюшкі, якая належыла да польскай Арміі Краевай.

1948. Сельскагаспадарчы інстытут рэарганізаваны ў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію.

У 1953 г. у Горках была заснаваная музычная школа, а ў 1957 – адкрыты Дом піянераў.

5 жніўня адкрыта паветраная лінія Горкі-Менск. Пачаў працаваць аэрапорт.

У 1967 годзе пабудаванае штучнае возера на р.Парасіца. На яго беразе закладзены парк імя 50-годзя Кастрычніцкай рэвалюцыі.

1968, 12 кастрычніка. У в.Леніна адбылося ўрачыстае адкрыцце Мемарыялу савецка-польскай баявой садружнасьці.

1974. У в.Леніна пачало працу Горацкае педагагічнае вучылішча. Адчынены будынак аўтавакзала.

1975. Пабудаваны мемарыял “Смуткуючая маці”. Ля яго запалены Вечны агонь.

1982. Горкі аднесеныя да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкаваньня

1984. Заснаваны раенны гісторыка-этнаграфічны музэй.

1987. Пачаў працаваць гарадзкі стадыен.

1989. Частка тэрыторыі раену пераданая ў склад наваўтворанага Дрыбінскага раену

1999. Пачала выдавацца першая ў Горках прыватная газэта “Региональные ведомости”

 

 

Асноўныя  гістарычныя і архітэктурныя помнікі

 

Археялягічныя помнікі

Гарадзішча, замчышча, пасад	В.Горы і навакольле ў межах 0,3 км
Гарадзішчы, селішчы	Ля весак Добрая, Курганьне, Касьцюшкава, Маслакі, Мікадзімава, Сенькава, М.Шарыпы, В.Шарыпы, Шаўнева
Курганы і могільнікі	Ля весак Лугіны, Маслакі, Паршына,

 

Будынкі

Назва	Месца знаходжаньня	Час пабудовы	Цяперашняе выкарыстаньне
Адміністрацыйны корпус БДСГА	Цэнтр Акадэмгарадка	Пачатак ХХ ст.	Па прызначэньні
Адміністрацыйны будынак	Вул. Крупскай-3	Канец ХIХ ст.	Былы будынак РАУС. Цпер пусты.
Жылы дом	Вул.Ціміразева – 10	Сярэдзіна ХIХ ст.	Па прызначэньні
Вучэбны корпус № 4	Цэнтр Акадэмгарадка	Сярэдзіна ХIХ ст.	Па прызначэньні
Адміністрацыйны будынак	Вул.Леніна-22	Канец ХIХ ст.	Стаматалягічная паліклініка

 

Мемарыялы

Назва	Месца знажоджаньня
Мемарыяльны комплекс савецка-польскай баявой садружнасьці	В.Леніна
Бюст Двойчы Героя СССР ураджэнца Горацкага раену Івана Якубоўскага	Плошча Якубоўскага
Помнік выкладчыкам, студэнтам і рабочым БДСГА, загінуўшым у гады Вялікай Айчыннай вайны.	Тэрыіорыя Вучгаса, вул.Рытава.
Помнік Вызваленьня. Супрацьтанкавая гармата ў гонар воінаў, вызваляўшых Горкі ад фашызму	Скрыжаваньне вул.Якубоўскага і Вакзальнай
Мемарыял “Смуткуючая маці” на месцы масавых расстрэлаў фашыстамі савецкіх грмадзян	Акадэмгарадок, жылы мікрараен

 

 

Традыцыі гораду

Адной са старэйшых традыцыяў г.Горкі з’яўляецца аматарская мастацкая творчасьць.

Першым яе прыкладам стала знакамітая паэма “Тарас на Парнасе”, якую па меркаваньні дасьледчыкаў напісаў у канцы ХIX стагодзя студэнт Горацкага сельгасінстытуту К.Вераніцын.

У 10-я гады ХХ стагодзя ў Горках узьніклі першыя літаратурныя гурткі. Актыўным удзельнікам аднаго зь іх з’яўляўся будучы пісьменьнік Максім Гарэцкі, які ў той час вучыўся на каморніцкіх курсах.

Зараз ў Горках існуюць два літаратурныя аб’яднаньні: “Роднае слова” і “Парнас”(у БДСГА). Штогод выдаецца па некалькі паэтычных зборнікаў.

У горадзе рэгулярна праводзяцца выставы мясцовых умельцаў, мастакоў.

Штогод сьвяткуюцца Купальле, Дзень горада.

У Акадэміі праводзяцца турніры па баскетболу паміж камандамі БДСГА і Бранскай сельгасакадэміі.

Дванадцатага кастрычніка кожнага года ў в Леніна адбываюцца урачыстасьці ў гонар герояў бітвы пад Леніна з удзелам прадстўнікоў польскага ўраду.

 

Вядомыя землякі

Героі Савецкага Саюза, ураджэнцы раену

Прозьвішча, імя	Воінске званьне	Месца нараджэньня	Год прысваеньня
Якубоўскі Іван	Маршал СССР, бранятанкавыя войскі	В.Зайцава	Студзень і верасень 1944
Дольнікаў Рыгор	Палкоўнік авіяцыі	В.Сахараўка	1978
Угначоў Федар	Старшына	В.Слабада	1945
Шлындзікаў Мікалай	Гвардыі сяржант	Любіж	1945 (пасьмяротна)

 

 

Героі Сацыялістычнай працы

Прозьвішча, імя	Месца працы	Год прысваеньня
Анюхоўская Аляксандра	Даярка саўгаса “Камуніст”	1966
Афіцэраў Петар	Рабочы калгаса “Шлях Леніна”	1966
Балабава Аляксандра	Зьвеньнявая калгаса імя Леніна	1966
Бельскі Рыгор	Старшыня калгаса “Запаветы Ільіча”	1971
Галухін Якаў	Трактарыст калгаса “Праўда”	1981
Гаўрыленка Еўдакія	Загадчыца фермы калг. імя Жданава	1966
Каліва Ганна	Брыгадзір трактарнай брыгады МТС	1960
Клімаў Міхаіл	Памочнік майстра Ашанскага льнокамбіната	1976
Мельнік Іван	Старшыня калгаса “XVII партз’езд”	1985

 

Асобы

Новікаў Дзям’ян (1886-1976), ураджэнец в.Шапялеўка.

Заслужны дзеяч культуры БССР. Арганізатр і шматгадовы дырэктар бібліятэкі БДСГА. Аднаўляў разрбаваную і спаленую фашыстамі бібліятэку пасьля вайны. Адначасова больш за паўвека быў дырэктарам паркавай гаспадаркі БДСГА.

 

Гарэцкі Максім (1893 – 1937).

Ураджэнец в.М.Багацькаўка Мсьціслаўскага павету.

Клясык беларускай літаратуры. Выпускнік Горацкага каморніцка-агранамічнага вучылішча. Выкладў у Горацкім сельскагаспадарчым інстытуце.

 

Медзвядзеў Ігнат Елісеевіч (1919 – 2007).

З 1956 па 1990 г.г. - старшыня калгасаў імя Будзеннага і “Шлях Леніна” Горацкага раену. Арганізатар і шматгадовы загадчык філіяла Горацкага музэя ў в.Маслакі.

 

Кавалева Ніна. Паэтка. Інвалід першай групы (з-за хваробы прыкаваная да ложка).

Аўтар больш за 20 паэтычных зборнікаў.

 

Ганаровыя грамадзяне гораду

Грыбкоў Мікалай, Герой Савецкага Саюза, удзельнік вызваленьня Горак ад фашыстаў.

Грыгор’еў Ілля, Герой Савецкага Саюза, удзельнік вызваленбня Горак ад фашыстаў.

Дольнікаў Рыгор, Герой Савецкага Саюза, ураджэнец Горацкага раена.

Макарава Аляксандра, ветэран Вялікай Айчыннай вайны, пасьля вайны - медсястра горацкай райбальніцы.

Мішына Ганна, летчыца цяжкай авіяцыі, зрабіла 675 баявых вылетаў.  Працавала летчыкам-інструктарам Магілеўскага аэраклуба.

 

Рэктары БСГІ, БСГА, БДСГА ў пасьляваенны перыяд

Прозьвішча, імя	Гады
Каўцэвіч Мікалай	1945-1949
Шэмель Віктар	1949-1952
Гаркуша Іван	1952-1964
Сонцаў Канстаньцін	1964-1977
Борматаў Усевалад	1977-1980
Назараў Сяргей	1980-1992
Шаршуноў Вячаслаў	1992-1995
Цыганаў Аляксандар	1995- па ц.ч.